Upadłość konsumencka a upadłość przedsiębiorcy: od czego zależy tryb postępowania?

Co oznacza upadłość konsumencka?

Potoczna nazwa „upadłość konsumencka” oznacza postępowanie przeznaczone dla określonej grupy osób fizycznych. Art. 491¹ Prawa upadłościowego odsyła do ustawowych zasad zdolności upadłościowej: chodzi o osoby, których upadłości nie można ogłosić na podstawie przepisów dotyczących przedsiębiorców i innych podmiotów wymienionych w art. 5 ustawy.

Nie wystarczy zatem stwierdzić, że dana umowa była kredytem konsumenckim albo że zobowiązanie zaciągnięto na prywatny cel. Osoba prowadząca działalność gospodarczą może mieć równocześnie prywatne pożyczki, lecz nie tworzy to osobnej „konsumenckiej części” jej upadłości. Z drugiej strony były przedsiębiorca nie traci możliwości ubiegania się o oddłużenie wyłącznie dlatego, że najważniejsze zobowiązania powstały podczas prowadzenia firmy.

Jednoosobowa działalność: firma i właściciel to ten sam dłużnik

Przy jednoosobowej działalności gospodarczej nie ma odrębnej spółki, której można przypisać wyłącznie zobowiązania firmowe. Dłużnikiem pozostaje osoba fizyczna. Jeżeli ma status przedsiębiorcy, punktem wyjścia są przepisy o upadłości przedsiębiorców. Ustalenie tego statusu wymaga sprawdzenia zarówno wpisu w rejestrze, jak i rzeczywistego sposobu działania.

Samo zawieszenie wykonywania działalności nie jest jej zakończeniem. Nie należy zakładać, że wpis „zawieszony” automatycznie otwiera drogę do postępowania konsumenckiego. Również brak rejestracji nie zawsze oznacza, że ktoś nie jest przedsiębiorcą: znaczenie może mieć faktycznie prowadzona działalność gospodarcza lub zawodowa.

Przed wyborem formularza trzeba więc ustalić, czy działalność nadal jest wykonywana, czy ją zawieszono, czy definitywnie zakończono. Zmiana nazwy wniosku nie zastępuje tej oceny.

Były przedsiębiorca nie musi czekać roku na własny wniosek

Po zakończeniu działalności osoba fizyczna może ubiegać się o upadłość konsumencką, jeżeli spełnia jej ustawowe warunki i nie podlega nadal innym podstawom zdolności upadłościowej. Nie ma ogólnej zasady nakazującej jej odczekanie roku po wykreśleniu z CEIDG. Zaległości wobec kontrahentów, ZUS czy urzędu skarbowego nie stają się przez to automatycznie przeszkodą do samego ogłoszenia upadłości.

Roczny okres z art. 8 Prawa upadłościowego dotyczy innej kwestii: uprawnienia wierzyciela do złożenia wniosku wobec byłego przedsiębiorcy po wykreśleniu z właściwego rejestru. Art. 9 przewiduje podobne uprawnienie wobec osoby, która faktycznie prowadziła działalność bez wymaganej rejestracji; tam okres liczy się od zaprzestania działalności. Nie są to okresy oczekiwania dłużnika na własny wniosek.

Zakończenie działalności nie usuwa jej historii. Trzeba ujawnić zobowiązania, majątek i istotne czynności oraz wyjaśnić, kiedy i dlaczego powstała niewypłacalność. Osobnej analizy mogą wymagać skutki wcześniejszego niezłożenia wniosku w terminie.

Spółka, wspólnik i członek zarządu wymagają osobnej oceny

Spółka z o.o., prosta spółka akcyjna i spółka akcyjna nie korzystają z upadłości konsumenckiej. Art. 5 ust. 2 obejmuje je przepisami upadłościowymi także wtedy, gdy nie prowadzą działalności gospodarczej. Zaprzestanie działalności przez spółkę nie zmienia jej w konsumenta.

Inaczej trzeba ocenić osobiste zadłużenie wspólnika lub członka zarządu. Samo posiadanie udziałów w spółce z o.o. albo pełnienie funkcji w jej zarządzie nie przesądza, że taka osoba jest przedsiębiorcą. Należy jednak ustalić pozostałe okoliczności, w tym ewentualną własną działalność oraz podstawę osobistej odpowiedzialności za dochodzone należności.

Ustawa odrębnie wymienia wspólników osobowych spółek handlowych odpowiadających bez ograniczenia całym majątkiem oraz wspólników spółki partnerskiej. Ich sytuacji nie można oceniać tak samo jak sytuacji wspólnika spółki z o.o. Postępowanie dotyczące spółki nie zastępuje postępowania dotyczącego osoby fizycznej ani analizy udzielonych przez nią poręczeń.

Niewypłacalność to więcej niż wysoka suma zadłużenia

Wspólnym punktem wyjścia jest niewypłacalność. Zgodnie z art. 11 ustawy podstawowym kryterium jest utrata zdolności wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Domniemanie tej utraty powstaje, gdy opóźnienie przekracza trzy miesiące. Nie oznacza to, że zawsze trzeba czekać trzy miesiące: rzeczywistą utratę zdolności płatniczej można wykazać wcześniej.

Sama wysokość kredytów, pojedyncza sporna faktura czy obawa przed przyszłymi ratami nie pozwalają jeszcze rozstrzygnąć sprawy. Trzeba zestawić wymagalne należności, dostępne środki i realną zdolność regulowania zobowiązań. W przypadku określonych podmiotów ustawa przewiduje również dodatkową podstawę niewypłacalności związaną z relacją zobowiązań do majątku.

W postępowaniu konsumenckim wystarczy jeden wierzyciel, co wynika wprost z art. 491² ust. 2. Ocena niewypłacalności nie sprowadza się więc do policzenia firm windykacyjnych czy prowadzonych egzekucji.

Przedsiębiorca powinien od razu sprawdzić obowiązek złożenia wniosku

Art. 21 Prawa upadłościowego przewiduje co do zasady trzydzieści dni od wystąpienia podstawy do ogłoszenia upadłości na złożenie wniosku. W przypadku spółek obowiązek obciąża osoby wskazane w ustawie, w szczególności uprawnione do prowadzenia spraw dłużnika i jego reprezentowania. Nie jest to termin liczony dopiero od wezwania przez wierzyciela.

W postępowaniu konsumenckim art. 21 nie znajduje zastosowania. Nie oznacza to jednak, że zamknięcie firmy usuwa skutki wcześniejszych zaniechań. Przy byłym przedsiębiorcy lub członku zarządu trzeba odtworzyć przebieg zdarzeń i osobno ocenić ewentualną odpowiedzialność. Nie należy odkładać tej analizy do czasu ukończenia dokumentacji wniosku.

Możliwość ogłoszenia upadłości i oddłużenie to dwa różne zagadnienia

Postanowienie o ogłoszeniu upadłości rozpoczyna postępowanie; samo nie umarza wszystkich długów. W przypadku osoby fizycznej dalsze rozstrzygnięcia mogą dotyczyć planu spłaty, umorzenia bez planu albo umorzenia warunkowego. Znaczenie mają ustawowe przesłanki, sytuacja osobista i przyczyny niewypłacalności. Także osoba fizyczna, której upadłość prowadzono jako przedsiębiorcy, może ubiegać się o oddłużenie na zasadach przewidzianych w ustawie.

Nie każde zobowiązanie podlega umorzeniu. Ustawa wyłącza z niego między innymi zobowiązania alimentacyjne. Nie można również utożsamiać osobistego oddłużenia z uwolnieniem poręczyciela lub współdłużnika.

Przy wyborze sposobu postępowania warto oddzielić trzy pytania: jaki tryb dotyczy dłużnika, czy zachodzi niewypłacalność i jakie są możliwe dalsze skutki dla majątku oraz zobowiązań. Dopiero takie zestawienie pozwala omówić realne warianty działania, zamiast traktować samo zamknięcie firmy jako gotowy sposób na rozwiązanie problemu.